De Vastenavend: feest van eeuwenoude tradities en creatieve ontwikkelingen

Verhalen / Erfgoed & Cultuur

Wil je vaker lezen over Bergen op Zoom?

Meld je aan voor de nieuwsbrief

Waarin ben je geïntereseerd?

Bedankt voor je aanmelding voor onze nieuwsbrief!

Zeg je ‘Vastenavend’, dan springt bij menig Bergenaar de glinstering in de ogen. Het is nog altijd het feest der feesten in onze stad voor een grote groep bewoners. Maar wat maakt dit Bergse carnavalsfeest toch zo bijzonder? En waarom hebben we in Bergen op Zoom zo’n eigenzinnige manier van carnaval vieren? We vroegen een paar rotsvaste Bergenaren naar hun visie op dit eeuwenoude feest, dat ondanks vele tradities toch ook in ontwikkeling is.

Vastenavend: voedingsbodem voor creativiteit

Bergenaren Bas van Oevelen (46) en Kees Theunisse (59) zijn al jaren trouw lid van de Stichting Vastenavend, een club met zo’n honderd leden (ook wel ‘boeren’ genoemd) die richting geven aan het Bergse carnavalsfeest. Maar, zo geven ze meteen toe: ook zonder deze stichting draait de Vastenavend gewoon door. “Dit feest is zo sterk van aard”, meent Bas. “Onze grootste toegevoegde waardes van de stichting zijn het behouden van de eeuwenoude tradities die het feest kent en het faciliteren van bouwers, bandjes, overheid en de ‘gewone’ vastenavendvierders. Daar steken we ongelooflijk veel tijd en energie in. Maar ik weet zeker dat er ook gewoon gedweild wordt als onze stichting er niet zou zijn.”

Die eeuwenoude tradities waarop hij doelt zijn er meteen een hoop. Van de bekendmaking van het nieuwe liedje tijdens het Neuzebal (in het leven geroepen in 1948) tot de Boerenmaaltijd met de Bergse raadsleden en het college, het Dweilbandfestival en zo nog tal van andere tradities. Kees gelooft er heilig in dat deze nog jarenlang zo blijven, net als de essentie van het feest. “Maar natuurlijk zien wij ook veranderingen binnen de Vastenavend. De maatschappij verandert, mensen veranderen. Twintig jaar geleden was er nog niet zoiets als sociale media bijvoorbeeld. Het feest leeft nu ook op het internet voort. Maar dat is juist leuk. Daar zoeken wij ook onze weg in.”

Andere ontwikkelingen die ze zien, zijn de kwaliteit van de creatieve uitingen. Bas: “De laatste jaren is alles naar een hoger niveau getild. De bouwclubs leggen hun lat steeds hoger. Dat is mooi om te zien. Dweilbands, waarvan er zo’n honderd zijn in onze stad, zijn steeds creatiever in zichzelf aankleden en het opvoeren van hun acts. De voordrachten door dweilen op straat zijn sterk. De Vastenavend is wat dat betreft echt een voedingsbodem voor creativiteit. Daar zijn de Bergenaren ongelooflijk sterk in.”

Bergse dweilbandjes op het podium in de Stoelemat

Kleding: trots op gordijnen, zakdoeken en andere uiterlijke tradities

Kledingontwerper Ward Warmoeskerken (36) is geboren en getogen in Bergen op Zoom. Hij groeide op middenin de stad, waardoor de Vastenavend voor hem altijd als iets heel vanzelfsprekends werd gezien. Pas sinds enkele jaren heeft hij er een wat meer open kijk op. “Ik besef nu pas dat niet de hele Bergse bevolking dit feest viert. Stom, he? Bij ons thuis was het zo vanzelfsprekend, dat ik dacht dat het erbij hoorde.”

Ward heeft zo zijn visies op het feest als het gaat om de kleding die wordt gedragen. Want ook hierin is Bergen op Zoom eigenzinnig: men draagt een zakdoek – met de knoop naar voren welteverstaan – en vitrage, gordijnen. Verder is iedereen vrij te doen wat hij of zij wil: van pruiken tot lampenkappen en allerlei versiersels om het lijf. Ward: “En dat gaat nog jarenlang zo blijven, denk ik. Als je kijkt hoe men in de jaren ‘70 Vastenavend vierde, was dat ook al in deze klederdracht. De Bergenaar is te trots op z’n gordijntje en zakdoek om dit los te laten. En ergens is het ook wel heel krachtig, dat we er tijdens dit feest allemaal zo homogeen uitzien. Al vind ik wel dat veel Bergenaren best wat creatiever mogen zijn in hun outfit. Maar wat ik vooral belangrijk vind, is dat het verhaal achter deze kleding niet verloren gaat. Ik hoop heel erg dat we ons daarvan bewust blijven en over vijftig jaar niet in gordijnen lopen ‘omdat het nou eenmaal zo is’.”

Ergens is het heel krachtig, dat we er tijdens dit feest allemaal zo homogeen uitzien

Ward kreeg het afgelopen jaar de opdracht vanuit de Stichting Vastenavend om het pak van de nieuwe Bergse Nar, Diemer van Wijk, die komende Vastenavend voor het eerst in zijn rol treedt, te ontwerpen. Een hele eer, aldus Ward. “Ondanks dat dit feest vol tradities zit, vind ik dat we niet bang mogen zijn voor vernieuwing. In het ontwerp van het pak van de Nar heb ik dan ook gekeken naar hoe het anders kan. Het gaat er zeker anders uitzien dan het pak van de vorige Nar, Eric Elich. Natuurlijk moeten bepaalde elementen wel blijven, de Nar moet immers herkenbaar blijven voor de Bergenaren. De bellen aan zijn kap blijven op z’n plek. Maar het wordt wel een narrenpak dat bij Diemer past, geen kopie van het pak van Eric.” Ook Diemer heeft hierin zijn wensen uitgesproken. Ward: “Hij wilde met zijn pak meer een hofnar zijn, nog meer de Nar van de Prins. Want voor veel mensen is die link niet duidelijk. De Nar dient de Prins in het verhaal van de Vastenavend. Ik vind het leuk dat Diemer hiermee komt, want de verhalen achter dingen vind ik altijd erg belangrijk.”

Voor Ward staan de komende dagen geheel in het teken van dit pak van de Nar, want af is het nog even niet. Ward, lachend: “Het is een hele bewerkelijke klus. Maar ik weet: het pak moet af zijn voor de Hofavond, de vrijdag van de Vastenavend. Met zo’n harde deadline in mijn hoofd werk ik altijd op m’n best. Dus dat komt zeker wel goed. Ik ben heel benieuwd naar de reacties van het volk op het pak. Tijdens de intocht op zaterdagmiddag zullen zij het voor het eerst zien. Ja, dat is wel even spannend.”

Ward bezig met het pak van de nieuwe Nar, Diemer van Wijk

Bouwen: waar Bergen op Zoom groots in is

De optocht van Bergen op Zoom wordt al jarenlang gezien als één van de mooiere optochten in Brabant. Maar hoe komt het dat een relatief klein stadje als wij hier zo groots in zijn? René Kools (38), bouwer in hart en nieren, neemt ons mee in zijn visie.

Volgens de vrolijke bouwer, die inmiddels al enkele jaren de wagen van bouwclub de Krabbeklutsers ontwerpt, heeft het alles te maken met de aard van de Bergenaar. René: “In het dagelijkse leven is de Bergenaar vrij nuchter van aard. Doe maar niet te gek. Maar tijdens Vastenavend draait dat compleet om: daar doen Bergenaren alles voor. Ik herken het ook in mezelf; tijdens dit feest gaan alle dagelijkse zorgen even naar de achtergrond, want het belangrijkste dan is de wagen. En dat is heerlijk, dat die wagen een paar weken lang je grootste zorg is. Even ontsnappen aan de werkelijkheid, of zo. Prioriteiten verleggen. En dat doen we dan met z’n allen, met de hele stad.”

Alleen met de Vastenavend stijgt Bergen op Zoom boven zichzelf uit

René groeide op in het bouwkot, waar zijn vader altijd te vinden was. Als klein ventje hielp hij al mee met bouwen. Als we het hebben over de Vastenavend als cultuur in Bergen op Zoom, glinstert er iets in zijn ogen. Er schiet hem iets te binnen. “Ik moet ineens denken aan een wagen van bouwclub De Krabbekweekers uit ‘99. Het thema van die wagen was: ‘alleen met de Vastenavend stijgt Bergen op Zoom boven zichzelf uit’. Dat is precies wat dit feest doet met een stad als Bergen op Zoom. Dat maakt het feest zo bijzonder.”

De optocht van Bergen op Zoom is volgens René inmiddels een rijdend museum. “Het is niet enkel meer wethouders een hak zetten. Onze optocht zit vol gevatte opmerkingen en originele thema’s. En de kwaliteit van bouwen valt op. Bergse bouwclubs zitten vol prestige en dat zie je terug. Maar… als het erop aankomt, is de gezelligheid van het bouwen altijd nóg belangrijker dan winnen.”

Wagen van bouwclub De Krabbekweekers uit ‘99, ‘alleen met de Vastenavend stijgt Bergen op Zoom boven zichzelf uit’

Muziek: dweilbands geven de stad identiteit

Jean Paul Heck (53) is muziekkenner pur sang. In het dagelijkse leven reist hij stad en land door om artiesten te interviewen. Maar in tijden van Vastenavend ligt zijn hart bij de Bergse dweilbands. Als voorzitter van het Dweilbandfestival, wat hij inmiddels elf jaar doet, heeft hij een goede kijk op de Bergse vastenavendmuziek. Jean Paul: “Met zo’n honderd dweilbands én zoveel eigen nummers hebben we in Bergen op Zoom echt wel iets unieks te pakken. Ik ben blij te zien dat er ook steeds nieuwe aanwas is van bandjes met jonge gasten. Want als dit, die dweilbandjes en eigen muziek, wegvalt, dan valt denk ik de Vastenavend weg. De muziek maakt het feest. Eerder was ik daar wel eens bang voor, of het bestaansrecht zou hebben. Inmiddels twijfel ik er niet meer aan. Dit blijft. Bergen op Zoom houdt teveel van de tradities om het te laten verdwijnen.”

Op de vraag of de muziek zoals het nu is ooit zal veranderen, heeft Jean Paul niet direct antwoord. “Het is natuurlijk gek om ineens elektromuziek te gaan maken voor dit feest. Deze muziek op een smaakvolle manier veranderen is best een uitdaging. Maar ik weet überhaupt niet of de Bergenaar zit te wachten op verandering. Wel zie ik dat bandjes steeds creatiever worden in hun acts tijdens het Dweilbandfestival. En dat ze die avond ook rustig afstappen van de Bergse muziek. Dat is al een hele ontwikkeling. Maar de essentie zoals ie is – denk aan dweilen door de straten en pleinen plat spelen met de bandjes – mag wat mij betreft blijven.”

Bergse dweilbandjes op het podium in de Stoelemat

Wees welkom in ‘t Krabbegat

Hoewel soms het idee bestaat dat de Vastenavend enkel voor de Bergenaar is, wil Bas van Oevelen, voorzitter bij de Stichting Vastenavend, dat graag ontkrachten. Iedereen is welkom, als het aan hem ligt. “De Bergenaar is trots op de tradities van het feest, waardoor er soms de angst opspeelt dat mensen van buitenaf dit zouden schaden. Maar dat is onzin. Ik kan me vreselijk ergeren aan mensen die zeggen dat dit feest enkel voor de Bergenaar is. Want iedereen is welkom, zolang je maar meedoet en open staat voor de Vastenavendtradities die wij zo koesteren. Een paar jaar geleden hebben wij om die reden als stichting juist ook geprobeerd de allochtone doelgroep in Bergen op Zoom aan te spreken en te betrekken bij het feest. De Vastenavend is van iedereen en dat moet zo blijven.”

Agge mar leut et!